Зазірнём на некаторыя рэгіянальныя спектаклі, што ўжо займелі сваіх прыхільнікаў.
Прыпавесць “Пераможцы” паставіў Дзмітрый Нуянзін да 80-годдзя Вялікай Перамогі ў Мінскім абласным тэатры лялек “Батлейка” з Маладзечна. П’еса Пятра Высоцкага не пра змагароў на фронце ці ў акупацыі, а пра дзяцей тылу. І пра тое, што іх самаадданая праца ў полі, на заводах была не меншым подзвігам, чым барацьба са зброяй у руках.
Праграмкі складзены як пажоўклыя лісты-трохкутнікі. Ваенныя трохвугольнікі закружацца і над сцэнай — белымі птушкамі надзеі. Пахавальныя прыляцяць зграяй чорных прастакутнікаў-крумкачоў.
А цягам усёй дзеі зверху, бы эмблема, на нас глядзяць абрысы белай аблачынкі з вясковым відарысам унутры. Пры поўным змроку яны асацыююцца са збялелымі, зледзянелымі ў нямым крыку вуснамі (мастак — Ніна Баяндзіна).
Красамоўны сімвал вайны! Ніжэй — планшэтныя лялькі Паўліка, Любачкі, Дзядулі, што ажываюць у руках шасці артыстаў у чорных сцэнічных строях, каб злівацца з цемрай. Зусім унізе — маленькі цягнічок, што возіць эшалоны. Па-за кадрам — таямнічыя галасы стомы-спакушальніцы.
Вялікая Айчынная і тое, як успрымае яе цяперашняя моладзь, апынуліся ў цэнтры спектакля-канцэрта “Каб заўтра было...”. Яго стварыў мастацкі кіраўнік Драматычнага тэатра Беларускай арміі Арцём Пінчук. Шасцёра маладых артыстаў, а з імі і гледачы ўсіх узростаў дакранаюцца да франтавых лістоў, успамінаў, пачэрпнутых з архіваў, песень — ваенных і сучасных (аранжыроўшчык — Леанід Бяляеў), вершаў у суправаджэнні пластычных кампазіцый (харэограф — Наталля Ганчарык).
І праз гэта праходзяць іспыт на сталасць. Бо сутнасць пастаноўкі не толькі ў эмацыйным успрыманні тых падзей, але і ў іх глыбокім, удумлівым асэнсаванні, далейшым роздуме пра ўбачанае і пачутае.
Артысты, прачытаўшы чарговы лісток, што злятае з-пад каласнікоў, бы боскае азарэнне, пачынаюць разважаць. Гавораць шчыра, удумліва — так, што мы верым, быццам іх словы нараджаюцца спантанна, на нашых вачах. І гэта вымушае нас таксама разважаць. Атрымліваецца гэткая па-мастацку паднесеная дакументалістыка, памножаная на сінтэз жанраў.
Але нязвыклая форма толькі падкрэслівае змест: мы сённяшнія ў тых абставінах. Спектакль вырашаны ў стылі мінімалізму — у лепшым сэнсе слова. Сцэна ўяўляе сабой “чорны кабінет”. Выключэнне — шэрае палотнішча зверху ўніз і такая ж тканіна на падлозе.
У фінале героі сцягнуць яго, і за брудным колерам акажацца белы, бы моцны прамень святла. Раз-пораз зверху сыплецца дробны пясочак — сімвал вельмі шматслойны. Тут і хуткаплыннасць часу (пясочны гадзіннік), і пахаванне (кіданне зямлі ў магілу), і распыленне ў паветры залатой стралы сонца — асацыяцый безліч.
Тое ж спалучэнне чорнага з пясочным — у касцюмах. Яны сучасныя, стыльныя — і ўсе розныя. Кожны чалавек — індывідуальнасць.
Шэсць пражэктараў на стойках: вочы слепіць вайна з яе выбухамі. Столькі ж чорных зэдлікаў. Тры невялічкія подыумы рознай канфігурацыі і вышыні, таксама зацягнутыя чорным. Праз іх выбудоўваюцца аб’ёмныя мізансцэны.
Прастора, а з ёй і пункты апоры быццам узрастаюць у вышыню. Героі, узлезшы на тыя ўзвышшы, цягнуцца ўверх, а быццам да сонца, да жыцця. Менавіта таму такім шматзначным аказваецца фінал: усе танчаць-скачуць, забраўшыся на зэдлікі, а потым збіваюцца ў маналітны гурт, як для агульнага фота, паварочваюць галовы ў бок, адкуль ідзе святло, падобнае да світанку, — і збягаюць туды. У будучы дзень.
Ваенная тэма ўскосна ўзнятая ў спектаклі “Карова” Брэсцкага тэатра лялек. Гэтае апавяданне Андрэя Платонава, напісанае ў 1938-м і ўпершыню выдадзенае ў 1962-м, атрымала ўжо шмат сцэнічных увасабленняў — пераважна як шчымлівая гісторыя пра братоў нашых меншых.
Знаны расійскі рэжысёр Руслан Кудашоў, у якога даўно склалася плённае творчае сяброўства з брэсцкімі лялечнікамі (гэты яго спектакль тут — шосты), вывеў аповед у прасторы філасофскага космасу.
Пачынаецца ўсё маршам “Развітанне славянкі”. Пад гэту музыку і свісткі цягніка нейкая ашалелая ад гора жанчына ў жудаснай роспачы безупынна носіцца па сцэне, быццам праводзячы эшалон з кімсьці блізкім на вайну ці ў іншы небяспечны шлях. Толькі потым мы даведаемся, што Лілія Верста іграе насамрэч Карову, што страціла цяля — свайго сына.
Аблічча хлопчыка, які спачувае жывёле, перададзена маленькай птушачкай, падобнай да народных свістулек. Эпізадычнае згадванне чалавека з люлькай у акне цягніка ўзрастае да абвінавачання сталінскіх рэпрэсій з іх механізмамі знішчэння сыноў чалавечых.
Цэнтральнымі дзейнымі асобамі становяцца тры мойры — міфалагічныя багіні лёсу, ад імя якіх і вядзецца аповед. Пачынаючы са старажытнагрэчаскага Платона, іх звычайна ўяўлялі ў белым. Але тут яны — у чорным, падобныя да манашак, толькі ў кожнай замест крыжа на грудзях — каровіны званочкі. Падсветленыя ручыцы з доўгімі пальцамі ў пэўны момант асацыююцца з вымем. А самі мойры выклікаюць паралелі і з шэкспіраўскімі вядзьмаркамі, і з трыма вешчунамі, што прынеслі дары нованароджанаму Хрысту. Бо галіны дрэў у сцэнаграфіі Марыны Заўялавай (Санкт-Пецярбург) сплятаюцца на задніку ў выяву Багародзіцы з немаўляткам. І побытавае, здавалася б, сялянскае жыццё ўзрастае да біблейскай прыпавесці.
Надзея БУНЦЭВІЧ. Фота з архіваў тэатраў
